Kontrakcja objętości
Inaczej: ujemna objętość nadmiarowa, efekt Mendelejewa, volume contraction, Volumenkontraktion
Odmierzasz pół litra spirytusu, pół litra wody, mieszasz — i w butelce masz jakieś 965 ml. Nic nie wyciekło, nic nie wyparowało, menzurka jest w porządku. Tak po prostu zachowuje się etanol z wodą.
Powód jest w budowie cząsteczki. Etanol ma na końcu grupę OH, taką samą, jaka spina wodę wiązaniami wodorowymi. Kiedy oba płyny się zetkną, woda wchodzi w te wiązania i wciska się między łańcuchy węglowe etanolu — w miejsca, które wcześniej były puste. Całość układa się ciaśniej i zajmuje mniej.
Fachowo mówi się o ujemnej objętości nadmiarowej. Spotkasz też nazwę efekt Mendelejewa, od pomiarów, które ten układ rozpracowały.
Procentów nie tracisz, tracisz litry
To mylą chyba najczęściej. Alkoholu absolutnego jest po zmieszaniu tyle samo, co przed — skurczyła się tylko objętość, w której siedzi. Skoro dzielisz to samo przez mniej, to moc wychodzi wyższa, nie niższa.
Boli to dopiero wtedy, gdy zamawiasz konkretną ilość. Chcesz litr czterdziestki, liczysz wodę ze zwykłego wzoru, dolewasz — a w butelce ląduje jakieś 970 ml. Za to nie 40%, tylko mniej więcej 41%.
Najgorzej tam, gdzie się liczy najczęściej
Efekt rośnie do maksimum przy 45–55% obj., gdzie zjada około 3,6%, a przy skrajnych stężeniach znika zupełnie — czysta woda i czysty etanol nie mają się z czym kurczyć. Pech w tym, że szczyt wypada dokładnie w paśmie wódki i mocniejszych nalewek.
| Moc mieszaniny | Ubytek | Z 1000 ml wyjdzie |
|---|---|---|
| 10% | 1,0% | 990 ml |
| 20% | 2,0% | 980 ml |
| 30% | 2,8% | 972 ml |
| 40% | 3,3% | 967 ml |
| 50% | 3,6% | 964 ml |
| 60% | 3,5% | 965 ml |
| 70% | 3,0% | 970 ml |
| 80% | 2,2% | 978 ml |
| 90% | 1,2% | 988 ml |
Gorzelnie omijają problem prosto: ważą, zamiast mierzyć objętość. Masa jest addytywna i nie ma tu żadnych niespodzianek — kilogram plus kilogram to zawsze dwa kilogramy. Stąd stare tabele gorzelnicze podawane w gramach.
Przy rozliczeniach akcyzowych obowiązują tablice alkoholometryczne, nie wzór.
Nasz kalkulator pokazuje obie liczby: prostą sumę objętości i to, co naprawdę zostanie w naczyniu. Różnica bywa zaskakująca przy większych nastawach — przy dziesięciu litrach to już ćwierć litra.